http://www.vessella.it KARIBU!
Jifunze lugha ya Kiesperanto

YALIYOMO

Utangulizi
Somo la kwanza
Somo la pili
Somo la tatu
Somo la nne
Somo la tano
Somo la sita
Somo la saba
Somo la nane
Somo la tisa
Somo la kumi

Kamusi

2. SOMO LA PILI

4. KIBAINIHAKIKA

Kibainihakika ni neno linaloleta dhana ya uhakika. Kwa Kiesperanto hutumika neno la ambalo huja kwanza katika fungu la maneno (yaani fungu la majina linayoyaletea "uhakika"). Matumizi ya neno hili yanaonyesha kitu (au vitu) fulani kilichokwisha tambulishwa, au kinachojulikana:

Daresalamo estas urbo.

Dar es Salaam ni mji (kama Nairobi, Kinshasa, Maputo, ... n.k.)

La urbo estas bela.

Mji ule (uliotajwa, yaani: Dar es Salaam, siyo mji mwingine) ni mzuri.

Kwa Kiswahili inawezekana kubainisha uhakika wa kitu fulani kwa njia ya vionyeshi au viashirio (yaani: ule, yule, kile,... n.k.), lakini ni muhimu kutambua wazi kwamba dhana ya "uhakika" katika Kiswahili ni tofauti kidogo na dhana ya "uhakika" katika Kiesperanto.

Ni dhahiri kwamba ikiwa tunataja jina la pekee (kama Juma, Nairobi, Luanda, Esperanto, Afrika, Kitaru, Abdallah, n.k.) hatutumii kibainihakika, kwa sababu jina la namna hiyo lina dhana ya uhakika ndani mwake mwenyewe.

5. MUUNDO WA MANENO

Kila neno la Kiesperanto lina sehemu (au mofimu) mbali mbali. Sehemu kuu yaitwa mzizi. Huu mzizi ndio kiini cha neno kwa jumla, yaani unaonyesha maana ya asili ya neno lenyewe. Sehemu ya pili ni mwisho wa neno (iitwayo kiambishi tamati) unaoonyesha kazi za neno lenyewe katika sentensi na aina yake. Sehemu nyingine ni kiambishi awali na viambishi vya ndani (viitwavyo vikati pia):

neno:

jes (ndiyo)

lina

mzizi: jes tu,kiambishi-tamati kimefichwa (tunasema kwamba ni cha kisifuri)

bela (-zuri)

mzizi (yaani: bel) na kiambishi tamati (yaani: a)

neno:

malbela (-baya)

lina:

mzizi (bel), kiambishi tamati (a) na kiambishi awali (mal)

malbeleta (-baya kidogo)

mzizi: bel
kiambishi awali: mal
kiambishi cha ndani: etkiambishi tamati: a

malbelulino (mwanamke asiye mzuri)

mzizi: bel
kiambishi awali: mal
kiambishi cha ndani: ul
kiambishi cha ndani: in
kiambishi tamati: o

Matumizi ya viambishi hivi yanaleta mabadiliko ya maana, ya aina ya neno, na ya kazi ya neno katika sentensi. Mabadiliko yo yote yahitaji kila mara mabadiliko ya kiambishi:

mtoto

watoto

kitoto

utoto

kijitoto

infano

infanoj

infane

infaneco

infaneto

mtu

watu

utu

jitu

kimtu

homo

homoj

homeco

homego

home

6. KIAMBISHI -O

Kiambishi hiki cha mwisho hutumika kuonyesha jina (la kitu au la mtu, la mahali au la jambo, la matendo au la hali, au la kiumbe cho chote):

amiko

rafiki

frukto

tunda

muro

ukuta

arbo

mti

homo

mtu

oranĝo

chungwa

besto

mnyama

kafo

kahawa

patro

baba

bildo

picha

konsilo

shauri

pordo

mlango

ĉambro

chumba

libro

kitabu

rozo

waridi

edzo

mume

lito

kitanda

tablo

meza

fadeno

uzi

loko

mahali

tago

siku

filo

mwana

luno

mwezi

teo

chai

floro

ua (maua)

meblo

fenicha

viro

mwanamume

7. ZOEZI

Soma ukatafsiri kwa Kiswahili:

Kio estas tio? (Hiki ni nini? Hiki ni kitu gani?) Tio estas pordo. Kio estas kato (paka)? Kato estas besto. Kio estas tablo? Tablo estas meblo. Kio estas oranĝo? Oranĝo estas frukto. Kio estas rozo?Rozo estas floro.

(Jina unalotumia kwa kujibu neno kio lazima liwe na kiambishi tamati o).

8. KIAMBISHI -A

Kiambishi tamati hiki hutumika kuonyesha neno linalosifu jina au huonyesha namna ya mtu au ya kitu fulani. Neno lenye kiambishi tamati hicho huitwa "kivumishi cha sifa" au kivumishi tu. Kwa Kiswahili maneno mengi yaliyoonyesha namna ya jina hayapatanishi ngeli ya jina yanalolisifu, bali kwa Kiesperanto kila neno linaweza kufanya kazi ya kivumishi kwa kubadilika tu kiambishi tamati.

mtu mrefu (urefu wa kwenda juu)

alta homo

mtu wa saburi

pacienca homo

mtu mwenye mali, tajiri

riĉa homo

Angalia mafungu yafuatayo

yule mtu ni mrefu

la homo estas alta

bilauri iliyojaa

plena glaso

ile bilauri iliyojaa

la plena glaso

ile bilauri imejaa

la glaso estas plena

darasa kubwa

granda klaso

lile darasa kubwa

la granda klaso

lile darasa ni kubwa

la klaso estas granda

Ujifunze vivumishi vya hapa chini

bela

-zuri

bona

-ema

dika

-nene

forta

-enye nguvu, kali, imara

granda

-kubwa

kontenta

-radhi, -furahifu

longa

-refu (urefu wa kwenda mbele, au wa muda)

mola

-ororo, -tefu

nova

-pya

pura

safi

sana

-zima, -enye afya

varma

-enye joto, -a moto

vera

-a kweli

verda

-enye rangi ya kijani

9. ZOEZI

Andika sentensi kwa kutumia maneno la na estas kama mfano ufuatao:

Alta tablo (meza ndefu)

La alta tablo.

La tablo estas alta!

Sasa tafsiri sentensi ulizoziandika.

Bela floro. Bona konsilo. Dika muro. Forta viro. Granda bildo. Kara (mpendwa) patro. Longa tago. Mola lito. Nova luno. Pura loko. Sana homo. Verda libro. Longa fadeno. Vera amiko. Alta arbo.

10. MANENO AKALI

Angalia matamko ya miungano ya herufi katika maneno haya:

frato

kaka, ndugu

fenestro

dirisha

glaso

bilauri, gilasi

klaso

darasa

pupitro

meza, deski

lernanto

mwanafunzi

instruisto

mwalimu

kreto

chaki

frukto

tunda

stelo

nyota

bildo

picha

birdo

ndege

krajono

kalamu, pensili

pIumo

unyoya, kalamu ya wino

plafono

dari, sakafu ya juu

objekto

kitu

11. ZOEZI

Kia estas la fadeno? Ule uzi ni wa namna gani?
La fadeno estas longa.
Ule uzi ni mrefu.

Jibu maswali yafuatayo kwa kutumia neno lenye kiambishi tamati a:

Kia estas la pordo? Kia estas la plafono? Kia estas la pIumo? Kia estas la bildo? Kia estas la tago? Kia estas la krajono?Kia estas la kafo? Kia estas la lito? Kia estas la floro? Kia estas la teo?

 

< Somo lililotangulia - Somo lifuatalo >
© Nino Vessella , 1996-.
Diritti riservati. Nessuna parte può essere riprodotta, in qualsiasi forma o mezzo, senza citare la fonte.
Ĉiuj rajtoj rezervitaj. Neniu parto povas esti reproduktita, en kiu ajn formo au per kiu ajn metodo, sen mencii ĉi tiun fonton.
Haki zote zimehifadhiwa. Hairuhusiwi kunakili sehemu yoyote bila kuitaja asili yake hii.
All rights reserved. No part may be reproduced, in any form or by any means, without mention of this source.